Θραύσμα #01
Αυτό δεν είναι AI (αλλά είναι AI).
Λευτέρης Γιαννακουδάκης
Συγγραφέας, σκηνοθέτης και ερευνητής μέσω καλλιτεχνικής πρακτικής με αντικείμενο την Καλλιτεχνική Νοημοσύνη και τις συμμετοχικές καλλιτεχνικές μεθόδους.
Όταν το 1928-29 σύμφωνα με τις αναφορές στο διαδίκτυο (αν και ο Foucault στο ομώνυμο βιβλίο του αναφέρει “του 1926 νομίζω” φυτεύοντας εξ αρχής τον σπόρο της αμφιβολίας) ο Ρενέ Μαγκρίτ απεικόνισε για πρώτη φορά μία πίπα καπνού που αιωρείται και έγραψε από κάτω «αυτό δεν είναι μία πίπα», σίγουρα δεν μπορούσε να φανταστεί ότι αυτή η φράση θα χρησιμοποιούνταν παραφρασμένη 97 ή 98 ή και 100 χρόνια (κάτι που θα αποτελούσε μία εξαιρετική επετειακή αφορμή για να γραφτεί αυτό το κείμενο) μετά για να δώσει τίτλο και αξία στο παρόν κείμενο το οποίο σχετίζεται με το AI (ή με το AI). Κι αν η πρώτη αυτή εγγραφή επαναλήφθηκε το 1966 σε ένα πίνακα που απεικόνιζε μία αιωρούμενη πίπα και δίπλα ένα καβαλέτο στο οποίο υπάρχει ζωγραφισμένη μία (άλλη ή η ίδια;) πίπα και από κάτω γράφει ξανά «αυτό δεν είναι μία πίπα», στο έργο με τίτλο Τα δύο μυστήρια για να τονίσει την μετάβαση από την διάκριση της απεικόνισης και της υπόστασης του αντικειμένου, στην αμφισβήτηση της ίδιας της έννοιας της απεικόνισης, καθώς «η δεύτερη πολλαπλασιάζει εμφανώς τις ηθελημένες αβεβαιότητες», σήμερα μπορούμε να πούμε ότι αυτές οι ηθελημένες αβεβαιότητες έχουν όχι μόνο υπερπολλαπλασιαστεί αλλά εγκαθιδρυθεί σε όλους τους τομείς της καθημερινότητας με την έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ).
Δεν υπάρχει τίποτα πιο εύκολο από το να αναγνωρίσει κανείς ένα σχέδιο φτιαγμένο με AI, σχεδιασμένο όπως αυτό (ακόμη και το λογότυπο του Gemini υπάρχει κάτω δεξιά). Η διαβολιά έρχεται στη χρήση των ίδιων αρχικών γραμμάτων A και I για να απεικονίσουμε δύο πολύ διαφορετικά μεταξύ τους τρόπους προσέγγισης του κόσμου:AI = Artificial Intelligence (Τεχνητή Νοημοσύνη), AI = Artistic Intelligence (Καλλιτεχνική Νοημοσύνη). Τι είναι η καλλιτεχνική νοημοσύνη πόσο διαφέρει από την τεχνητή πόσο και πώς μας αφορά σήμερα και τι είναι αυτό που μπορεί να προσφέρει όχι μόνο στην τέχνη καθαυτή αλλά και σε άλλους τομείς όπως η τεχνολογία αλλά και το περιβάλλον;
Αν και όπως αναφέραμε πριν, το σχέδιο φτιάχτηκε με τη βοήθεια ΑΙ και συγκεκριμένα με το πρόγραμμα με τον ευφάνταστο και παιγνιώδη τίτλο «nano banana», τίτλο που όπως θα προσπαθήσω να αποδείξω παρακάτω μόνο η καλλιτεχνική νοημοσύνη θα μπορούσε να δώσει, είναι αναμφισβήτητα αποτέλεσμα ανθρώπινης ιδέας και εκτέλεσης κι αυτό γιατί προέκυψε από μία εντολή (ένα prompt) που δεν είχε στόχο ούτε την αύξηση της παραγωγικότητας, ούτε την παραγωγή ενός προϊόντος, ούτε υποβλήθηκε από κάποια επαγγελματική ανάγκη, ούτε και είχε ξεκάθαρη λογική γιατί τι νόημα έχει να ζητήσει κανείς από ένα πρόγραμμα να δημιουργήσει μία κακή αναπαράσταση των πινάκων του Μαγκρίτ με ένα καλό λογοπαίγνιο παρά μόνο την απόλαυση του παιχνιδιού, την περιέργεια του αποτελέσματος, την διαφορετική θεώρηση των αντικειμένων, την αμφισβήτηση της ίδιας της προσπάθειας και τον φόβο της αποτυχίας (άρα και του θανάτου;), δηλαδή τα ίδια τα χαρακτηριστικά της καλλιτεχνικής νοημοσύνης;
Ένα μυαλό που «σκέφτεται σαν καλλιτέχνης» (για να δανειστώ τον τίτλο του βιβλίου του Will Gompertz) εκκινείται από την περιέργεια, από αυτό το «μαγικό εάν» του Στανισλάβσκι και θέτει ερωτήματα που δεν είναι προγραμμένα από πρακτικές ανάγκες. Στόχος του καλλιτεχνικού μυαλού δεν είναι να μάθει, είναι να διευρύνει την ερώτηση δημιουργώντας συνεχώς καινούργιες ερωτήσεις.
Στη δράση του αυτή το δημιουργικό μυαλό ανακαλύπτει κόσμους (για να τους αμφισβητήσει εκ νέου). Με τον ίδιο τρόπο προκύπτουν τα κινήματα στην τέχνη, με τον ίδιο τρόπο προκύπτουν οι εφευρέσεις και οι ανακαλύψεις στην επιστήμη. Εκεί που το AI βλέπει ένα δεδομένο αυτός που σκέφτεται ως καλλιτέχνης εστιάζει στο εσωτερικό τρίγωνο του Α, το μεγεθύνει και από πίσω βλέπει σκάλες που οδηγούν σε επικαλυπτόμενα επίπεδα και από τον κόσμο του Escher δίνει ένα άλμα και μπαίνει στη βιβλιοθήκη του Μπόρχες, ανοίγει ένα βιβλίο και βυθίζεται σε ένα λαγούμι κυνηγώντας ένα λευκό λαγό για να ξεπροβάλει από τους κρατήρες του Άρη μετά από μία ολική επαναφορά.
Ο κόσμος δεν είναι ένα σύνολο δεδομένων από το οποίο αντλεί πληροφορίες για να συνθέσει τις απαντήσεις του (όπως κάνουν τα LLM) αλλά ένα σύνολο πιθανοτήτων όπου αυτό που φαίνεται από μία γωνία φαντάζει διαφορετικό από μία άλλη. Έτσι η σύνθεση των διαφορετικών προοπτικών δημιουργεί την σφαιρική εικόνα κι όχι η μία εκδοχή της το ένα απόλυτο δεδομένο. Όπως στην ειδησιογραφία πρέπει να εξετάσεις όλες τις πηγές για να φτάσεις στο ιστορικό γεγονός έτσι και στην επιστήμη αλλά και στην αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών κρίσεων οφείλεις να δεις το ζήτημα σφαιρικά να εξετάσεις όλες τις προοπτικές για να φτάσεις στην επίλυση του προβλήματος.
Κι αν δεν βρεθεί η λύση; Αν το αποτέλεσμα που θα προκύψει από την προσπάθεια δεν είναι το επιθυμητό; Αν η αποτυχία ελλοχεύει παντού; Τότε, τόσο το χειρότερο για την ίδια, ο καλλιτέχνης στοχεύει πάντα να «αποτύχει καλύτερα» όπως διακήρυξε ο μέγας Μπέκετ, έχει άγνοια κινδύνου γι’ αυτό δοκιμάζει ξανά και ξανά, δεν αρέσκεται στην πρώτη απάντηση στο πρώτο αποτέλεσμα, καταστρέφει αυτό που έφτιαξε για να συνθέσει ξανά, είναι ένας ανακυκλωτής ιδεών, προσπαθειών και ονείρων. Μέσα σε όλα αυτά φοβάται και κρυώνει, η σκέψη του θανάτου τον κάνει να μην εφησυχάζει, τον κάνει να αναζητά το αδύνατο, την αθανασία. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν φοβάται, δεν κρυώνει, δεν παίζει, δεν έχει περιέργεια, δεν βλέπει τον κόσμο σφαιρικά.
Προς το παρόν μπορεί να διαχειριστεί δεδομένα με μεγάλη επιτυχία (ή όχι) να ανασυνθέσει κάτι από ανθρώπινα δημιουργήματα, κάτι που θα ομοιάζει με αυτά που έχει φτιάξει ο άνθρωπος, δεν μπορεί να κάνει το επόμενο βήμα, να πάει εκεί «που δεν έχει πάει ποτέ κανένας άνθρωπος πριν» κι όπως το Star treck να εξερευνήσει νέους κόσμους, νέους πολιτισμούς, νέα τεχνολογία και νέα τέχνη. Είναι χρήσιμη, αλλά μόνο ένας καλλιτεχνικός νους μπορεί να παίξει μαζί της και να δημιουργήσει μία μπανάνα νάνο που θα κινείται διακριτικά παίρνοντας τα πινέλα και τις φωτογραφίες της για να υπηρετήσει αυτό που ο άνθρωπος ζητά κι αναζητά συνεχώς, το μη αναμενόμενο.
(Για τη γραφή αυτού του κειμένου δεν έχει χρησιμοποιηθεί AI. Αλλά κι αυτή η δήλωση κανείς δεν γνωρίζει αν είναι ολοκληρωτικά αλήθεια).